Rzeszów - Środa, 27.11.2024
Reklama

Niematerialny skarb - gwara, czyli rzeszowskie micyje słowne

Dodano:

fot. Archiwum RESinet.pl
fot. Archiwum RESinet.pl
RZESZÓW. O porannej sardze, micyjach rzeszowskiej kultury oraz o chabaziach w parkach. Co takiego skrywa gwara rzeszowska oraz jak to się stało, że zamiast wytrzymywać, wyczymujemy? Rozjaśniamy kilka gramatycznych niuansów mowy mieszkańców.
 
Nie od dzisiaj wiadomo, że miasto to nie tylko stare ulice i zabytkowe budowle. W głównej mierze o społecznej tożsamości danego miejsca decydują takie czynniki jak zwyczaje, gwara, przestrzeń kulturowa, wierzenia miejscowej ludności, czy chociażby strój. Jak pokazuje historia miasta Rzeszowa, tego tutaj również nie brakuje.
 
W gruncie rzeczy historia miasta to rodzaj dziedzictwa, które jest przekazywane z pokolenia na pokolenie i ustawicznie odtwarzane przez wspólnoty i grupy w relacji z ich środowiskiem, historią i stosunkiem do przyrody. Dla danej społeczności jest źródłem poczucia tożsamości i ciągłości.
 
Dziedzictwo niematerialne obejmuje przede wszystkim tradycje związane z kształtowaniem się swojego języka, który w jakimś większym lub mniejszym stopniu różni się od normy ogólnopolskiej. Również i stolica województwa podkarpackiego, jak też przyległe regiony, może pochwalić się swoją własną gwarą. Spośród wielu charakterystycznych cech pierwotnej gwary, wiele z nich możemy odnaleźć nawet w dzisiejszym języku. Przykłady? Proszę bardzo, oto kilka cech gramatycznych, wskazujących na to, że stara mowa wciąż jest słyszalna na ulicach miasta.
 
Pierwszym procesem, występującym w rzeszowskiej gwarze, jest zamiana spółgłosek c, s, z, dz na cz, sz, ż,dż. Zauważalna jest także wymowa e i o zbliżona do i/y i u, np. mieiszkali = mieszkali, rzeymyk = rzemyk. Zdarza się też słyszeć asynchroniczną wymowę spółgłosek wargowych miękkich (p, b, f w, ś, ź, ć, ch, dź, m, n, l, j, k, g, ): pjec = piec, w pjecu = w piecu, bjeda = bieda, mjeli = mieli, mniasto = miasto.
 
Notuje się również miękką wymowę l, np. nalieżał = należał, sklieipowy = sklepowy, tyl’ko = tylko, Wiel’kanuc = Wielkanoc, kliuski = kluski, mlieczna = mleczna. Typowa dla gwary rzeszowskiej jest wymowa chi zamiast chy, np. muchi = muchy, chiba = chyba, chitry = chytry. Często też mamy do czynienia z uproszczeniami słów, w których występuje trz, drz, np. wyczymał = wytrzymał, trzeba = czeba.
 
Reklama
Występują również uproszczenia grup spółgłoskowych, polegające w najprostszym tłumaczeniu na skrócaniu słów. Takie zjawisko możemy dostrzec w mowie potocznej wskutek tempa oraz mniejszej staranności w mówieniu, np. zmar = zmarł, barsz = barszcz. Ostatnim „kruczkiem” wymowy jest tendencja do zastępowania spółgłoski k w grupie kt przez ch, np. chtoś = ktoś, chtóry = który. Dodajmy, że są to jedynie wybrane przypadki, jakie możemy zaobserwować w naszej rodzimej gwarze.
 
Nie należy jednak pominąć kolejnego, dość kluczowego aspektu w przypadku gwary rzeszowskiej, a mianowicie zapożyczeń z języka ukraińskiego, to m.in. czeremcha, czeresznia = czereśnia, durny = głupi, taskać = nieść coś z wysiłkiem. Funkcjonuje też kilka zapożyczeń z języka niemieckiego, wynika to z wpływów za czasów zaboru austryjackiego, np. bratrura = piekarnik, fajny = udany, ładny, nachkastlik = szafka nocna.
 
O łączności tych terenów z kresami płd. wsch. świadczy duża liczba wyrazów wspólnych z językiem Lwowa i okolic, np. bynajmniej = przynajmniej, mytka = szmatka do mycia naczyń, naładować = przygotować, wykrzykniki: ta dzie, ta joj, ta co.
 
Inne stwierdzenia, typowe dla gwary rzeszowskiej to:
 
  • cumelek = smoczek dla dziecka,
  • naszparować = oszczędzać,
  • micyje = atrakcja,
  • duszaki = piersi,
  • sarga = rosa,
  • pośratanie = pożegnanie,
  • opończyk = odzienie wierzchnie,
  • paciara = błoto,
  • chabazie = zarośla,
  • kręgołek = wierzchołek góry,
  • studzienina = galaretka z nóżek,
  • cug = gromada,
  • coraz = razem,
  • jadło i chodło = obfitość wszystkiego,
  • kłycek, kłyk = ząb.

Artykuł powstał w oparciu o "Gminny program opieki nad zabytkami miasta Rzeszowa na lata 2017 - 2020".
 
Rafał Bolanowski (rafal.bolanowski@resinet.pl)
 

Reklama

Komentarze

Pozostałe wiadomości z Rzeszowa

Rzeszów

Na dworcu PKS w Rzeszowie okradziono 16-latka. Sprawca pytał jakiemu klubowi kibicuje

RZESZÓW. Mężczyzna, w rejonie dworca PKS, zaczepił czekającego na autobus 16-latka. 

Rzeszów

W Ratuszu rozmawiano o nowej hali sportowej dla Zespołu Szkół nr 1

RZESZÓW. Zgodnie z zapisami w WPF-ie Ratusz planuje rozpocząć inwestycje w 2020 roku.

Rzeszów

7 kwietnia startuje 12. PKO Półmaraton Rzeszowski. To pierwsza z trzech imprez cyklu

RZESZÓW. Uczestnicy przebiegną m.in. ul. Hetmańską, Aleją J. Piłsudskiego i pokonają dwa mosty – Lwowski oraz Zamkowy.

Rzeszów

Skoczkowie wodni ze Stali Rzeszów przywieźli z Kijowa trzy złote medale

RZESZÓW. Zawodnicy sekcji skoków do wody ZKS Stal Rzeszów wrócili w niedzielę z rozgrywanych w dn. 18-23.03.2019 w Kijowie Otwartych Mistrzostwach Ukrainy.

Rzeszów

Prawie 10 tys. zł trafi do Podkarpackiego Hospicjum dla Dzieci

RZESZÓW. Na starcie biegu „Każdy serce otwiera, bo młodzież na Hospicjum zbiera” pojawiło się ponad 150 osób. 

Rzeszów

Nowość w kursach komunikacji miejskiej. Będzie linia do Łańcuta

RZESZÓW. Ratusz w porozumieniu z władzami miasta Łańcuta planuje od maja wprowadzić linię kursujacą pomiędzy miastami. Wstępnie mają to być dwa kursy dziennie.

Rzeszów

100 tys. zł na koncepcję stoku narciarskiego na Matysówce

RZESZÓW. Radni przyjęli poprawkę do budżetu miasta, która uwzględnia środki na koncepcję całorocznego stoku narciarskiego na Matysówce.

Rzeszów

Trwa trzyetapowy remont ul. Wieniawskiego. Kierowcy muszą liczyć się z utrudnieniami

RZESZÓW. Prace mają potrwać do 29 maja 2020 roku. Kierowcy muszą się liczyć z utrudnieniami.

Reklama